هرکاره سنگی

هنر سنگتراشی در خراسان سابقه دیرینه ای دارد. از بررسی های باستان شناسی در اطراف مشهد و توس ظروف سنگی به دست آمده که تعدد این ظروف، حکایت رواج حرفه سنگتراشی و اهمیت آن و کاربرد ظروف سنگی در زندگی روزمره مردم دارد.

 

هرکاره ، ظرفی که از کوه سنگی کنده شد

  در عیون الاخبار الرضا شیخ صدوق از اباصلت هروی یار نزدیک امام رضا نقل است: «حضرت رضا (ع) چون به قریه سناباد رسید به کوهی که مردم از سنگ آن برای تهیه غذای خود دیگ ها می ساختند تکیه داد و فرمود: «پروردگارا این کوه را برای مردم نافع قرار بده و برکت را در آن و ظرف هایی که از آن تهیه می کنند زیاد فرما.» سپس دستور داد، تا از آن کوه ظرف هایی برای حضرتش تهیه کردند حضرت رضا (ع) دستور می دادند در همان ظرف های سنگی برایشان غذا درست کنند از آن پس مردم به تشویق آن حضرت از همان کوه ظرف هایی تهیه کردند که برکت ویژه ای نصیب آن شده بود.
از دوره امام رضا تا دوره های کنونی مردم مشهد از برکت کوه سنگی که تکیه گاه شهر است دیگ هایی می سازند و با وجود هجوم ظروف تفلون، لعابی و پیرکس به شهرها برخی از خانواده ها ترجیح می دهند آبگوشت و یا حتی برخی از خورش ها را در این ظروف که موسوم به هر کاره است، تهیه کنند.
هنر سنگتراشی در خراسان سابقه دیرینه ای دارد. از بررسی های باستان شناسی در اطراف مشهد و توس ظروف سنگی به دست آمده که تعدد این ظروف، حکایت رواج حرفه سنگتراشی و اهمیت آن و کاربرد ظروف سنگی در زندگی روزمره مردم دارد.
به طوری که پس از زعفران و مهر و تسبیح و زرشک دیگ های کوچک سنگی مهمترین سوغات زائرانی شهر مشهد که به زیارت مرقد مطهر امام رضا می آیند، است.
نخستین منبع مکتوب در مورد ظروف سنگی در مشهد عیون الاخبار شیخ صدوق است که حکایتی از امام رضا (ع) در ارتباط با این ظروف نقل می کند. پس از آن نیز کتب تاریخی و جغرافیایی قدیمی مانند حدود العالم و احسن التقاسیم مقدسی، آثارالبلاد قزوینی و جغرافیایی تاریخی حافظ آبرو و حتی فردوسی در شاهنامه رواج حرفه سنگ تراشی در نوقان – از توابع مشهد – دیگ های سنگی خاص آن منطقه یاد شده است.
قزوینی در آثار البلاد درخصوص تعبیر اهالی نوقان در سنگ تراشی می نویسد: «همان طور که خدا آهن را در دست داوود چون موم نرم کرد، سنگ ها را هم در دست توسیان نرمش پذیر ساخت.
همه این منابع متفق القولند که این ظروف از سنگ خاصی به نام هرکاره ساخته می شد. سنگی که یکی از بزرگترین منابع آن «یعنی کوه سنگی» در کنار شهر مشهد قرار دارد. پیوند نام این سنگ با ظروف سنگی آنچنان زیاد بود که چنانچه الان نیز در مشهد متداول است. به دیگ هر کاره یا به گویش محلی (هرکره Harkara) می گفتند.
فردوسی در شعری می گوید: بیامد زن از خانه با شوی گفت
که هر کاره و آتش آر از نهفت
سنگ هر کاره گونه ای از سنگ های دگرگونی است که «تالیشیست Taleshiste» نامیده می شوند. این سنگ در ضمن این که حرارت های زیاد را تحمل می کند با ناخن خط برمی دارد و چون خوب شکل می گیرد از آن جهت ساختن دیگ و ابزار و وسایل تزیینی استفاده می کنند.
به سنگ هرکاره «سنگ دیگ» نیز گفته می شود.
معادن این سنگ خاص در مناطقی چون زنجان، سیستان، کرمان، خوی، ماکو، سبزوار، تربت حیدریه و بیرجند یافت می شود اما استخراج عمده و انبوه آن از معادن اطراف مشهد مقدس است.
این سنگ ها پس از استخراج از معدن در کارگاه به کمک ابزاری چون تیشه، سوهان، پرگار و اسکنه پرداخت می شدند. سنگ تراش به کمک تیشه ناهمواری های سنگ را می تراشید و از اسکنه جهت خالی کردن درون سنگ بهره می برد و پس از پایان کتیبه های موردنظر را روی ظرف حکاکی می کرد.
امروز با وجود تکنولوژی های جدید این کارها با دستگاه سنگ تراشی انجام می شود که هم سهولت کار را به دنبال دارد و هم سرعت ساخت ظروف را بالا می برد.
مهم ترین وسیله ای که از گذشته تا امروز ساخته می شد دیگ های سنگی بوده است. این دیگ ها در اندازه های مختلف و در رنگ های خاکستری به رنگ اصلی سنگ و طرح ها و نقش های مشکی است. در داخل برخی از دیگ های هر کاره که بیشتر مخصوص پخت خورش بود دیواره هایی تعبیه می شود که داخل ظرف را به دو یا چهار قسمت تقسیم می کرد. در گذشته که زنان مشهدی هنگامی که می خواستند 2 یا چند نوع خورش پخت کنند در این ظروف می پختند.
علاوه بر دیگ پخت غذا اشیا دیگری مانند وسایل آشپزخانه مثل دیزی، قندان، قلیان، هاون، آجیل خوری، گلدان و اشیا تزیینی مانند قاب عکس، آیینه شمایل، پلاک دیوار کوب و ... از این سنگ ساخته می شود.
در حال حاضر این هنر در رقابت با هجوم ظروف جدید و مدرن ظروف سنگی بیشتر جنبه تزیینی پیدا کرده است و کمتر کسی حاضر است طعم خوش غذا را در هرکاره های مشهدی بچشد. اما کارگاه های تولید آثار سنگی عمدتا در بخش های مرکزی شهر و نقاط ییلاقی وجود دارد. مهمترین خریداران این آثار که امروز بیشتر ماشینی شدند و لطف ظروف ناهموار دست ساز را ندارند زائران بخصوص یزدی ها هستند.
امروزه ظروف سنگی که روزی برای پخت خوراک مردم به کار می رفت جزیی از تزیین خانه ها به کار می رود و بسیاری از مردم فراموش کردند که طعم غذا در ظروف هر کاره کوه سنگی مشهد چقدر دلپذیر است
 

دستورات لازم جهت کار دیگ سنگی

ظروف آلومینیومی عامل بروز آلزایمر و پوکی استخوان می‌باشند و عامل ایجاد زخم معده، کولیت، خشکی دهان، یبوست و تغییر رنگ زبان می‌شوند.

در مقابل این ظروف مضر، استفاده از ظروف مسی باعث آزاد شدن یون مس در بدن می‌شود که روزانه ۶۰۰ میلیارد یون مس برای ایجاد طراوت و نشاط در بدن مورد نیاز است.

ظروف سنگی نیز علاوه بر اینکه باعث می‌شوند آب غذا کم نشود با آزاد شدن املاح مفید موجود در سنگ به مرور زمان و به تدریج در غذا هم مواد مورد نیاز بدن را تامین می‌کند و هم باعث خوش طعم شدن فوق‌العاده غذا می‌شود.

از ظروف سنگی که به نام‌های دیزی سنگی و هرکاره نیز شهرت دارد می‌توان برای طبخ آبگوشت، اشکنه، خورشت و سایر غذاهای مایع استفاده نمود.

هیچگاه در دیزی سنگی، برنج و یا سرخ کردنی طبخ نکنید و دقت کنید هیچگاه آب غذا خشک نشود برای استفاده بار اول و مقاوم کردن ظرف می‌توان این اقدامات را انجام داد.

- ظرف را شسته و ۲۵۰گرم دنبه چرخ کرده گوسفند را همراه ۲ لیتر آب داخل آن ریخته و ۴ ساعت بروی شعله پخش کن یا توری حرارت ملایم ببیند و سپس اجاق را خاموش کرده و صبر نمائید تا ظرف کاملا خنک شود، سپس ظرف را تمیز و خشک نمائید.

- می‌توان داخل و بیرون ظرف را با روغن سالم چرب کرده و مدتی در آفتاب قرار دهید.

- نیز می‌توان آب و شیر را در ظرف سنگی ریخته و ۳ ساعت جوشاند.

- جهت عمر طولانی‌تر ظرف هیچگاه ظرف را در ۳ ساعت حرارت مستقیم شعله قرار ندهید و از شعله پخش کن(توری) استفاده کنید.

- در صورتی که به دلیل بی‌احتیاطی ظرف ترک برداشت، کمی سفیده تخم مرغ به همراه پودر خاک همین سنگ یا آهک را ترکیب کرده و مانند ملات درزگیری نمائید
 
خصوصیات این سنگ :
 

سنگ هـرکاره گونه‌ای از سنگ‌های دگرگونی است که «تالیشیست» نامیده می شوند. این سنگ در ضمن این که حرارت‌های زیاد را تحمل می کند، با ناخن خط برمی دارد و چون خوب شکل می گیرد، از آن جهت ساختن دیگ و ابزار و وسایل تزیینی استفاده می‌کنند.معـادن این سنگ خاص در مناطقـی چـون زنجان، سیستان، کرمان، خوی، ماکو، سبزوار، تربت حیدریه و بیرجند یافت می‌شود، اما استخراج عمده و انبوه آن از معادن اطراف مشهد مقدس است.در سایر مناطق، به جز سنگ مشهد، با توجه به سختی بیش از اندازه سنگ و عدم شکل‌پذیری، امکان تولید انبوه و باکیفیت محصولات سنگی وجود ندارد.
این سنگ‌ها پس از استخراج از معدن در کارگاه به کمک ابزاری چون تیشه، سوهان، پرگار و اسکنه پرداخت می‌شوند.
امروزه با وجود تکنولوژی‌های جدید این کارها با دستگاه سنگ‌تراشی انجام می‌شود که هم سهولت کار را به دنبال دارد و هم سرعت ساخت ظروف را بالا می‌برد و هم باعث ظرافت کار و یکنواختی در تولید محصولات می‌شود.
طبق بررسی کارشناسان غذایی، تغییر حالت سلولی موادغذایی می‌بایست در زمان طولانی انجام گیرد که این ظروف به دلیل جنسیت منحصر به فرد خود با کمترین انرژی مورد نیاز حرارت را جذب و به تدریج در زمان طولانی مواد غذایی را آماده سازی می‌کند.لذا این امر از تبخیر سریع جلوگیری و حفظ املاح و موادمعدنی موجود در موادغذایی می‌گردد.
طبق بررسی زمین شناسان به دلیل وجود آهن در سنگ هرکاره این سنگ دارای خاصیت مغناطیسی می‌باشد که باعث تامین آهن مورد نیاز بدن می‌گردد.
امروزه با حجوم ظروف جدید و صنعتی به آشپزخانه‌ها، بسیاری از مردم فراموش کرده‌اند که طعم غذا در ظروف هرکاره کوهسنگی مشهد چقدر دلپذیر است.
«گروه تولیدی بعثت» با بهره‌گیری از توان استادان سنگ‌تراش، در تلاش است تا این ظروف را به داخل سفره‌های ایرانیان بیاورد.

اطلاعات تماس
جستجو

 

 

خوش آمدید

آثار هنری ایران زمین که از عنصر های نخستین و طبیعیی همچون خاک، سنگ، چوب و ... ساخته می شوند سبب ایجاد آرامش و چشم نوازی خاصی می شود که زندگیی ماشینی امروز را لطیفتر میکند.